Gli Annali di Mantoua scritti da Scipione Agnello Maffei vescovo di Casale e dedicati all' altezza serenissima di Ferdinando Carlo duca di Mantoua, Monferrato, Nivers, Umena, Retel etc. in Tortona 1675. Liber posthumus editus dicitur jussu et studio D. Caroli Septalae Episcopi Tortonensis Marchionis ac Comitis [. . .] literatorum profusissimi Mecoenatis[.]

Autoris ex fratre Nepos Lepido Maria Agnello Maffei 7 sepemb. 1675. dedicat duci Mantuae praescriptum nomen

Autor putat Manto filiam T<ere>siae, Thebani Man< - >ae esse quam <Tar>esias condiderit, multa ex autoribus colligit<,> ut fabulosam Graecorum Historiam in speciem <veritatis> ordinet. Annianis fragmentis non parum tribuit[.]

In Historia Mantuana Agnelli occasione Mantus multa ad Historias e fabulis Graecis eruanda[.]

Diploma ubi Waltherius Gonzadi quod habet Possevinus, rejicit Agnellus p. 373 Hist. Mant. Diploma quod volunt Henrici I. Regis in Ital. tempore 929 datum tribus fratribus Gonzagis quod probat Agnellus rejecerat jam Possevinus. < - > allegatum diploma <re>jicit Agnellus[.]

Cum Casp. Sardus dixisset in Histor. Ferrar. Alb. II. hoc est Azonem III fuisse Maritum Mathildis magnae contrarium dixit in Epistola Latina ad Lanfrancum Gessum referente Agnello Annal. Mantuani lib. 8. c. 5. pag. 449. Etiam Bursatus consil. 330 negat Mathildem Azoni nupsisse et citat Volaterran lib. 4[.]

Mensis Sabat apud Domnizonem loquentem de morte Attonis primogenitoris Mathildae est januar. V. Agnell. Hist. Mant. p. 371. ad Comel. in Ex. c. 12[.]

Inscriptio a duce Mantuae posita Mathildem inofficiose fuisse testatum, avera Romanae sedis potentia extat apud Agnel. Annal. Mant. lib. 8. cap. 8. p. 507. qui narrat quod postea corpus sublatum ne diu et Roman delatum[.]

Judicatum (in Mantua) Bertae relictae Marchionis Alberici, in dipl. Ottonis < - > 972. apud Agnell. Annal. Mant. p. 346.

De Adelberto quodam Marchione 929 Agnell. Hist. Mant. lib. 7. c. 6. ubi confundit eum cum patre Thedaldi non vivebat ad huc Sigefridus ejus pater tunc, ut ipse fatebatur. Et Atto est vel Adalberus initio solum Comes suppositum diploma 929. quia in eo regnatne in Italia Hier. I. rege R< - >. Is nunquam in Italia regnavit, nec talis ei titulus. Etiam Possevinus pro erroneo habet quod regnavit in Italia. Ipsum diploma est apud Angellum p. 340[.]

Scipio Agnellus Maffei Episcopus Casalensis in Historia Mantuana, quod miror Annianis fabulis plurimum tribuit.

Scioppium de Mantuanis sequitur et in compendium reducit P. Paulus Bombinus in un suo discorso intitulato de le ritratti di penna corrente de Paolo Bombini da Cosenza [. . .] su le origini della serenissima casa Gonzaga. Haec ad scriptores[.]

Laudes Langobardorum Agnelli Hist. Mantuan. pag. 292. lib. 6. c. 6. Hoc opportendus Julio de Puteo.

Fr. Giacomo d'Acqui [. . .] Chronica Latina citata ab Agnello Annal. Mantuan. p. 367 quasi antiquior Phil. Bergomate[,] Sabellico[,] et Biondo.

Fanusius Campanus libro satis amplo quem legi Ms. de familiis illustribus Italiae et earum origine mihi traditum a Scipione Capilupo patricio Mantuano videtur opus suum composuisse non multum post annum salutis 1400, in lingua Latina, profitetur se simplicem veritatem scripsisse ut repererit in diversis chronicis et scripturis. Scipio Agnell. Hist. Mant. ubi de Guidone Comte qui cum Mathilda donationem fecit Ecclesiae S. Benedict. quem volunt esse Gonzagum, ubi <hujus> Fanusii testimonio utitur[.]

Fanusius Campanus Msus lib. de familiis illustribus Italiae. [. . .] Idem [. . .] lib. mirabilium Italiae citatur lib. 6. c. 6. ad ann. Christi 756 a Mattheo Episcopo Casalensi Hist. Mant. Et ait [Fanusium] citare Urbanum Monachum Cistert. lib. de Nobilibus Italiae[.]

Franciscus Lambertus Florentinus libro dell'antichità delle piu illustri familie dell'Europa is dicitur exhibere etiam diploma Walthero di Gonzach datum, quod primus protulit Capitulis Hist. Mant. et post eum Ant. Possevinus et Do<nesimundus> sed improbat Agnellus (+ Autores)[.]

Quantum ad <originem> Marchionum Montisferrati, Fr. Giacomo d'Acqui nella sua Cronica Latina, Filippo da Bergamo nel supplemento, Sabellico, Volaterrano, Biondo e Giorgio Merula citati e referiti da Benevenuto S. Giorgio nella Cronia del Monferrato; talem Historam narrant che principalmente si puo raccogliere da frate Giacomo d'Acqui. Antequam Otto contra Bereng. appellaretur no<bi>lissimus quidem Germanus cum uxore devotionis causa Romam tendens venit in locum dioeceseos d'Acqui, quod hodie est civitas Montisferrati, detto allora Sezadio, uxor filium <parit> <Sil>chemium baptisatur vocatur Aleramus. Hunc cum muliere ibi relinquunt, et iter prosequuntur. Sed Romae oberant ambo, et ipsa apud puerum <nutri>x. At Aleramus annis simul et virtute crescens Ottonem VI ita loquitur autor bellum ad Bresciam gerentem sequitur fit coppiere[.] Amat Alasiam (+ Adeled) filiam imperatoris et ab ea amatur fugiunt mutato habitu cum duobus equis albo et rosso all' Alpi d'Albenga tunc Genuensis territorii, urbs vicina Savonae. Ibi in sylvis abditis habuere filios Ottonem B<onifatium> Gulielmum. Cum < - > Ottone intervenit praelio Ottonis apud Brixiam contra nescio quas hostes, et mirabilia prostat Episcopus Abbignae rem ab eo expiscatur, aperit imperatori jus nepoti <condonat> quae filia peccaverat. Dat rex altam < - > et < - >, cum Montferrato, Benevenutus de S. Gregorio vir doctus refutat fablam <erat> cavalier Ierosolymitano e presidente sotto Guglielmo VIII del senato des Monterrato < - - - > silent autores graves sed quod potissimum est Benevenutus affert privilegium integrum Ugonis et Lotharii regum Italiae 938 octavo regni Hugonis Papiae dato ubi verba Aledramo Comiti etc. cui conceditur curtis quaedam nel contado d'Acqui [. . .] tra 'l fiume e 'l fiume Bormida et aliud instrumenti anni 951 tempore Berengarii et Adelberi ubi < - - - > et Aychisae vel Aicae comitissae quae Monasterio S. Victoris et Coronae aedificatio in loco Grazzano quodem praedia, reditus, et molendium in aqua Emporii dederant Creditur autem < - > fuisse ex origine ducum Saxoniae et Beneventus notat Franc. Iren. descript. Germ. et omnes annales consentire in originem Saxonicam, et marchiones Montisferrati habuisse arma Saxon< - > quae ex Benevenuti descriptione sint cinque bastoni o bande nere in un scudo d'oro, con altretante liste d'oro o nere, che sono in tutto dicei e che tutte queste liste [. . .] sono tramezzate da una Ghirlanda di Ruta inserita nell' arma d'un principe di Sassonia alla compiacenza della sua Inamorata. [. . .] Sopra il timbro o cimiero una corona d'oro Della quali escono due corna di cervo, e tra esse come un braccio, vestito di manica purpurea, foderata die pelle di viaio con la spada stretta in pugno. Henninges < - > filium Widikindin nepotem Walberti abneptonem Widikindi < - >. <Sed tanta> ultima stirpem in palologos transtitit, unde per Margaritam ultimam Mantuani. Otto I. donat Alerami Marchioni bona quaedam in comitatiubs d'Acqui, Savona, Asti, Monferrato, Torino, Vercelli, Parma, Cremona et Bergamo. Item a flumine Tanari usque ad flumen Orbam, et ad litus maris. [. . .] X Kal. Ap. [. . .] 967. Imp. [. . .] Ottonis [. . .] VI. ind. V. Actum Ravennae. Ad haec non < - > Marchionatus qui Te< - > a fonte suo Apennini Montis et a fonte Tanarisino a Basiguanum ubi confluit et ibi nascitur mons qui < - > usque ad < - > ubi in < - - - > potius < - - > quam Mons ferri[.] Volateranus et Benevenutus volunt mortem Gib. < - > duxisse 986 Adelasiam filiam Ottonis II., < - > matrimonio < - > Bonifacium et Guilielmum <(+> sed erat aetate gravior +)[.]

De fabuloso Alberto duce et Marchione 1129. quem Gonzagam facit Agnellus idem etiam p. 539. ubi dicit iste se promotum ad honorem a papa Honorio p.

Guelfo in dipl. 1090 dux, non tantum Bavariae sed et Marchio Mantuae in privileg. apud Aequivolum Com. di Mantua, quid ex eo exhibet Agnellus Hist. Mant. lib. 7. c. 6. add. eundem eodem lib. p. 326.

Otto divina favente Clementia Imperat. Augustus etc. judicatum Grausonis etc. vicedomini ipsius civitatis, nec non etiam judicatum Comitissae Bertae relictae Alberici Marchionis[.] Signum D. Ottonis 1 + 1. imperatoris Augusti 972. Quod diploma datum Cathedrale Mantuae, et ab Henrico V. relatum seu confirmatum, hoc modo citat Autor Annali di Mantua p. 346[.]

Privilegium Ugonis et Clothar 938. datum Ald< - >o comiti de <loco intra Tanarim> et B<ormidam> flum. et in testum 981 tempore Berengari et Adalb. vocatum Alderum Marchio et Guil. Comitis, quem Guilielmum Benevenutus a S. Georgio (hoc ref< - >) probat filium Guidonis Comitis et Aicae comitissimae, qui quidem dedere monasterio S. Vittoris in loco Grazzano < - > dipl. 951 Aleramus marchio filius Guilielmi Comitis, et Girberga filia dni Berengarii regis et infra: Aleramus Marchio et Giberga jugales vid. Agnell. p. 370 ( +hinc conjicio < - > de filia regis Ottonis filiam regis habuit seu Berengarii +) Et ibid. Otto I quodam concedit Aledramo march. inter Tanar< - - > et mare 967. dipl. apud. Benvenutum[.]

Hugo Lotharii Regis Austrasiae ex Waldrada filius Ann. Fuld. 879. [. . .] 881. sed male autor Annalium Mant. Agnellus hunc lib. 8. c. 4. p. [4]<2>2. confundit cum Ugone postea rege Italiae[.]

Janellus Hist. Mantuana ait ad 903. (debebat dicere 904) Berengarium Mantuam occupasse et obsessam a March. Alberto fratre papae Johannis IV. conservasse. Sed errat quod Joh. facit IVtum et confundit hunc Albertum, cum March. Tusciae Adalberto qui post 915 cum auxilio Lamberti Mantuam Berengarii <partes> sequentem obsedisset, sagitta ictus Lucae obiit[.] Sigon. lib. 6. anno < - > obiit < - > 16 Cal. Sept. teste Epitaphio. <Erat> potius alius Marchio Albertus amicus Joh. Xmi[.] Et Albericus filius hujus Alberti, <fuit> certo modo frater Joh. XImi. Johannem <certe> XI fratrem Alberici diserte vocat, Sigeb. 930. verb: Joh. papa a mili<t>ibus Gudonis Marchionis captus etc. in cujus locum alter Johannes subrogatus est frater Alberici

Agnell[.] Annal. Mant. p[.] 320[.]